Samen van waarde

Het verleden

Veertig jaar geleden was het Restauratiefonds een kleine organisatie met een grote opgave. Veel monumenten verkeerden in slechte staat, de restauratieachterstand was aanzienlijk en financiële middelen waren schaars. Speciaal voor ons 40-jarig jubileum blikten prof. mr. Pieter van Vollenhoven en oud-directeuren Ab Welgraven en Pieter Siebinga terug op deze begintijd. Zij gaven richting aan wat toen vooral een idee was: dat behoud van monumenten mogelijk is als je anders naar financiering kijkt. Met slimme en voor die tijd vernieuwende instrumenten brachten zij weer beweging in de sector. Rijksmonumentale woonhuizen kregen weer perspectief. Niet door incidentele subsidies, maar door een aanpak die bleef werken.

Steeds meer impact

Het succes van deze revolverende fondsen, waarbij de rente en aflossing van de lening weer terugvloeit in het fonds, bleef niet onopgemerkt. We gingen samenwerken met meerdere gemeenten, provincies en het Cultuurfonds. Zo konden ook provinciale en gemeentelijke monumenten en beeldbepalende panden met laagrentende leningen geholpen worden. Samen met onder meer de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed werden we autoriteit op het gebied van kennis over procesmatige en financiële aspecten van kwalitatief behoud en herstel van monumenten. Om deze kennis te delen richtten we online platforms en een community op en stelden we monumentencoaches aan. Waar we ooit startten als organisatie voor het financieren van het in stand houden van monumenten, zijn we uitgegroeid naar een organisatie met (financiële en maatschappelijke) impact in de monumentensector.

Het heden

Vandaag de dag staat één overtuiging centraal: monumenten blijven alleen van waarde als zij mee kunnen bewegen met hun omgeving. Financieren blijft essentieel, maar is niet voldoende. Het delen van kennis, het verbinden van partijen en het bieden van perspectief zijn minstens zo belangrijk. De opgaven zijn verbreed. Naast restauratie spelen verduurzaming en herbestemming een steeds grotere rol. Door maatschappelijke en ruimtelijke transities ontstaan nieuwe vragen, die vragen om nieuwe antwoorden. Zo startten we samen met de provincie Noord-Brabant het Brabants Erfgoedfonds, waarin klimaatadaptatie voor het eerst expliciet is opgenomen als bestedingsdoel. Het Utrechts Restauratiefonds werd uitgebreid met toegankelijkheid en recent ontwikkelden we specifieke regelingen voor funderingsonderzoek. De schade aan fundering door klimaatverandering is niet te onderschatten. Hoe beschermen we onze monumenten? Daar moeten we op voorbereid zijn, met recht een uitdaging te noemen.

Werkbezoek minister

Over deze en andere uitdagingen sprak ik met minister Eppo Bruins tijdens het werkbezoek aan Kloosterdorp Steyl. Deze indrukwekkende plek onder de rook van Venlo maakt voelbaar wat de opgave voor (grote) rijksmonumenten vandaag de dag is en wat erfgoed kan betekenen voor de samenleving en leefomgeving. Wij waarderen het enorm dat de minister net voor de val van het kabinet extra investeringen, 155 miljoen euro eenmalig en 15,8 miljoen euro structureel, voor onderhoud, restauratie en verduurzaming van rijksmonumenten aankondigde. Vooral eigenaren van grote rijksmonumenten, waaronder kerken en industrieel erfgoed, kunnen rekenen op extra financiële steun. Samen met het ministerie van OCW zijn we nu bezig om tot een specifieke leenfaciliteit, met een middenrente, voor grote opgaven te komen.

Uitdagende toekomst

Als erfgoedsector staan we voor meer grote uitdagingen. Hierover voerde ik in het kader van ’40 jaar Restauratiefonds’ interessante gesprekken met onze partners van het ministerie van OCW, de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Provincie Drenthe, het Cultuurfonds en het Fonds Schiedam Vlaardingen e.o.. Al deze mooie gesprekken (podcasts) kunt u beluisteren via Spotify of Apple Podcasts. U leest hier meer over op de pagina 'Ons jaar in vogelvlucht'.

We constateerden als eerste dat het aantal monumenten groeit. En de budgetten groeien niet altijd mee. De kosten voor restauratie en verduurzaming stijgen door inflatie en hogere rentes. Tegelijkertijd worden de opgaven groter, vooral bij omvangrijke monumenten.  De vraag naar de laagrentende leningen uit de rijksfondsen is daardoor flink toegenomen. We zien dat veel eigenaren bij ons aankloppen met plannen, maar dat we niet genoeg middelen hebben om iedereen op korte termijn te helpen. We blijven ons ook de komende jaren, samen met onze partners inzetten voor voldoende middelen. Het neemt echter niet weg dat we keuzes moeten maken. Het is hoopgevend dat het belang van gezamenlijke verantwoordelijkheid, ondanks grote tegenstellingen, breed wordt erkend. Erfgoed wordt gezien als waardevol – niet alleen binnen de sector, maar ook daarbuiten. 

Samen van waarde

Monumenteigenaren leveren dagelijks een bijdrage aan maatschappelijke waarde. Door te verduurzamen en te herbestemmen dragen zij bij aan energiebesparing, CO₂-reductie, cultureel gebruik, woningbouw en oplossingen voor vraagstukken rond religieus en agrarisch erfgoed. Met onze financieringen, onze kennis en ons netwerk ondersteunen wij deze inzet. Niet door het over te nemen, maar door het mogelijk te maken. Samen waarde toevoegen: dat is waar wij voor staan.

In dit jaaroverzicht nemen we u als monumentliefhebber graag mee in de mooie verhalen van monumenteigenaren. Ook laten we een aantal van onze partners en medewerkers aan het woord over ‘van waarde zijn’ in de monumentenwereld. Een aantal kerncijfers en een overzicht van mooie activiteiten in 2025 maken dit jaaroverzicht compleet.

Ik wens u veel leesplezier en hoop samen met u ook de komende jaren verder te mogen werken aan springlevende monumenten.

Ugur Özcan
directeur-bestuurder Restauratiefonds